Na czym polega terapia EMDR?

Terapia EMDR jest metodą psychoterapii stosowaną przede wszystkim w pracy z traumą, trudnymi wspomnieniami i doświadczeniami, które mimo upływu czasu nadal silnie wpływają na emocje, ciało i sposób reagowania.

Skrót EMDR pochodzi od angielskiego Eye Movement Desensitization and Reprocessing, czyli desensytyzacja i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych. Sama nazwa może jednak trochę mylić, ponieważ EMDR nie polega po prostu na poruszaniu oczami.

To uporządkowana metoda terapeutyczna, której celem jest pomoc w takim przetworzeniu trudnego doświadczenia, aby przestało ono funkcjonować jak coś, co dzieje się nadal.

Najprościej mówiąc: terapia EMDR pomaga mózgowi „dokończyć” przetwarzanie doświadczeń, które pozostały zapisane w sposób zbyt intensywny i zbyt aktualny.

Co to jest terapia EMDR?

EMDR została opracowana pod koniec lat 80. XX wieku i od tego czasu stała się jedną z ważnych metod terapii traumy.

Jej założenie jest takie, że niektóre trudne doświadczenia mogą zostać zapisane w pamięci w sposób nie w pełni zintegrowany.

Człowiek wie, że wydarzenie należy do przeszłości, ale jego organizm może reagować tak, jakby zagrożenie wciąż trwało.

Może pojawiać się silny lęk, napięcie, wstyd, poczucie bezradności, obrazy, sny, reakcje somatyczne, unikanie albo nagłe pobudzenie.

Terapia EMDR pomaga ponownie uruchomić proces przetwarzania takiego doświadczenia.

Czy EMDR polega tylko na ruchach oczu?

Nie.

Ruchy oczu są jednym z możliwych elementów tzw. stymulacji bilateralnej, czyli naprzemiennej stymulacji obu stron ciała.

Może ona odbywać się także poprzez naprzemienne dźwięki albo lekkie stuknięcia.

Najważniejsze jest jednak nie samo poruszanie oczami, ale cały proces terapeutyczny: wybór wspomnienia, rozpoznanie emocji, przekonań i reakcji ciała oraz stopniowe przetwarzanie doświadczenia w bezpiecznych warunkach.

EMDR ma określoną strukturę i przebiega etapami.

Jak wygląda terapia EMDR?

Terapia EMDR nie zaczyna się od razu od pracy z najtrudniejszym wspomnieniem.

Najpierw terapeuta zbiera wywiad, poznaje historię pacjenta i sprawdza, jakie doświadczenia mogą być związane z obecnymi trudnościami.

Ważna jest również ocena stabilności emocjonalnej i gotowości do pracy.

Dopiero później wybiera się konkretne wspomnienie lub sytuację, która będzie przetwarzana.

Pacjent może zostać poproszony o przypomnienie sobie obrazu związanego z trudnym doświadczeniem, zauważenie emocji, napięcia w ciele oraz negatywnego przekonania o sobie, które wiąże się z tym wspomnieniem.

Przykładowo może to być myśl:

„jestem bezradny”,

„to moja wina”,

„nie jestem bezpieczny”,

„nie mam kontroli”.

Następnie rozpoczyna się proces przetwarzania.

Co dzieje się podczas sesji EMDR?

W czasie przetwarzania pacjent pozostaje jednocześnie w kontakcie z trudnym wspomnieniem i z tym, co dzieje się tu i teraz.

Terapeuta prowadzi serię krótkich etapów stymulacji bilateralnej, a następnie pyta, co pojawiło się w myślach, emocjach, obrazach albo ciele.

Nie chodzi o analizowanie każdej odpowiedzi.

Pacjent ma raczej pozwolić, aby proces rozwijał się spontanicznie.

Czasem pojawiają się nowe skojarzenia.

Czasem zmienia się obraz wspomnienia.

Czasem słabnie napięcie.

Czasem pojawia się inna perspektywa.

Przetwarzanie trwa do momentu, w którym wspomnienie staje się mniej obciążające i bardziej wyraźnie przynależy do przeszłości.

Na czym polega przetwarzanie w EMDR?

To jedno z najważniejszych pojęć.

W EMDR nie chodzi o wymazanie pamięci.

Pacjent nadal pamięta, co się wydarzyło.

Zmienia się jednak sposób, w jaki to doświadczenie jest zapisane i przeżywane.

Wspomnienie może przestać uruchamiać tę samą intensywność lęku, wstydu, bezradności czy napięcia.

Człowiek może zacząć patrzeć na wydarzenie z perspektywy teraźniejszości, a nie z pozycji osoby, która nadal jest w środku tamtej sytuacji.

Można powiedzieć, że wspomnienie zostaje bardziej zintegrowane z całą historią życia.

Jakie znaczenie mają przekonania w EMDR?

Wiele trudnych doświadczeń zostawia po sobie nie tylko emocje, ale również przekonania o sobie.

Dziecko, które było często krytykowane, może później nosić przekonanie:

„jestem niewystarczający”.

Osoba, która przeżyła przemoc, może myśleć:

„jestem bezradna”.

Ktoś, kto został porzucony, może dojść do wniosku:

„nie jestem wart miłości”.

W EMDR pracuje się także z tymi przekonaniami.

Po przetworzeniu trudnego doświadczenia terapeuta pomaga wzmacniać bardziej adekwatne i wspierające przekonanie, na przykład:

„teraz jestem bezpieczny”,

„mogę sobie poradzić”,

„to nie była moja wina”,

„mam wybór”.

Terapia EMDR a trauma

EMDR jest szczególnie kojarzona z leczeniem PTSD, czyli zespołu stresu pourazowego.

Może być stosowana po wypadkach, przemocy, napaści, katastrofach, doświadczeniach wojennych, nagłej stracie czy innych wydarzeniach, które przekroczyły możliwości radzenia sobie w danym momencie.

Ale trauma nie zawsze oznacza jedno dramatyczne wydarzenie.

Czasem chodzi o wielokrotne doświadczenia odrzucenia, zawstydzania, krytyki, braku bezpieczeństwa albo chronicznego napięcia.

W takich przypadkach terapia może wymagać więcej czasu i większego nacisku na stabilizację.

Czy EMDR pomaga tylko w PTSD?

Nie.

Choć terapia EMDR ma silne podstawy w pracy z traumą, wykorzystuje się ją także w innych problemach.

Może być pomocna w terapii lęku, fobii, reakcji po trudnych zdarzeniach, żałoby, poczucia winy, wstydu, niektórych problemów związanych z niskim poczuciem własnej wartości czy doświadczeniami z dzieciństwa.

W praktyce decyzja o zastosowaniu EMDR zależy nie tyle od samej etykiety diagnostycznej, ile od tego, czy obecne trudności są związane z nieprzetworzonymi doświadczeniami.

Czy podczas EMDR trzeba opowiadać wszystko ze szczegółami?

Nie zawsze.

Dla wielu osób jest to ważna informacja.

W przeciwieństwie do niektórych form terapii, EMDR nie wymaga szczegółowego wielokrotnego opowiadania całej historii traumatycznego wydarzenia.

Pacjent musi wiedzieć, nad czym pracuje i pozostawać w kontakcie z wybranym wspomnieniem, ale nie zawsze musi dokładnie opisywać terapeucie wszystkie jego szczegóły.

Może to być pomocne szczególnie wtedy, gdy samo opowiadanie o doświadczeniu jest bardzo obciążające.

Czy terapia EMDR jest trudna emocjonalnie?

Może być.

Praca z trudnym wspomnieniem może chwilowo zwiększać napięcie, emocje albo zmęczenie.

Dlatego tak ważne jest wcześniejsze przygotowanie, poczucie bezpieczeństwa i tempo dostosowane do możliwości pacjenta.

Dobry proces EMDR nie polega na „wrzuceniu człowieka” w najtrudniejszą traumę i zmuszeniu go do jej przeżywania.

Terapia powinna odbywać się stopniowo, z uwzględnieniem zasobów i zdolności regulowania emocji.

Czy EMDR działa od razu?

Czasem zmiana może pojawić się stosunkowo szybko, szczególnie w przypadku pojedynczego, wyraźnie określonego doświadczenia.

W bardziej złożonych trudnościach proces może trwać znacznie dłużej.

Jeżeli ktoś ma historię wielu traum, przewlekłego zaniedbania, przemocy albo złożonych problemów emocjonalnych, potrzebna może być dłuższa terapia.

EMDR nie jest magiczną techniką ani gwarancją szybkiej zmiany.

Jest metodą terapeutyczną, której skuteczność zależy również od rodzaju problemu, gotowości pacjenta, relacji terapeutycznej i właściwego przygotowania procesu.

EMDR a ciało

Jednym z charakterystycznych elementów EMDR jest zwracanie uwagi na reakcje ciała.

Trudne doświadczenia nie są zapisywane wyłącznie jako myśli.

Mogą pozostawać także jako napięcie, ścisk w klatce piersiowej, ból brzucha, drżenie, uczucie zamrożenia czy pobudzenie.

Dlatego podczas pracy terapeuta może pytać nie tylko:

„co teraz myślisz?”,

ale również:

„co czujesz w ciele?”.

Zmiana często obejmuje oba te poziomy.

EMDR nie polega na zapominaniu

Celem terapii nie jest usunięcie wspomnienia.

To, co wydarzyło się w przeszłości, pozostaje częścią historii człowieka.

Zmienia się jednak jego znaczenie i siła oddziaływania.

Dobre przetworzenie można czasem opisać prostym zdaniem:

„wiem, że to się wydarzyło, ale już nie czuję, jakby działo się teraz”.

To jedna z najważniejszych różnic między pamiętaniem a ponownym przeżywaniem.

Czy terapia EMDR pasuje do każdego?

Nie zawsze.

Niektóre osoby potrzebują najpierw dłuższej pracy nad stabilizacją, regulacją emocji albo poczuciem bezpieczeństwa.

W pewnych sytuacjach terapeuta może zdecydować, że EMDR nie jest w danym momencie najlepszą metodą albo powinno być tylko jednym z elementów szerszej terapii.

Dlatego przed rozpoczęciem pracy ważna jest dobra diagnoza i wspólne ustalenie celu.

Na czym więc naprawdę polega terapia EMDR?

Terapia EMDR pomaga pracować z doświadczeniami, które mimo upływu czasu nadal uruchamiają intensywne emocje i reakcje ciała.

Jej celem nie jest zapomnienie przeszłości, ale takie jej przetworzenie, aby przestała rządzić teraźniejszością.

Można powiedzieć, że człowiek nadal pamięta to, co było, ale coraz bardziej przeżywa to jako coś, co już się wydarzyło, a nie jako coś, co nadal trwa.

I właśnie w tym sensie EMDR może pomagać odzyskiwać większą swobodę reagowania, większe poczucie bezpieczeństwa i więcej przestrzeni między dawnym doświadczeniem a tym, jak żyjemy dzisiaj.

Robert Czeszkiewicz

Pracownia Logos