ADHD u dorosłych – objawy, diagnoza i terapia

ADHD kojarzy się wielu osobom głównie z dziećmi, nadmierną ruchliwością i problemami z koncentracją w szkole. Tymczasem objawy ADHD mogą utrzymywać się również w dorosłości i wpływać na pracę, relacje, organizację codziennego życia, regulację emocji i poczucie własnej skuteczności.

U dorosłych ADHD nie zawsze wygląda jak „ciągłe bieganie”. Często bardziej przypomina chaos, odkładanie spraw na później, trudność z kończeniem zadań, zapominanie, impulsywność, przeciążenie, problemy z planowaniem i poczucie, że trzeba wkładać ogromnie dużo wysiłku w rzeczy, które innym przychodzą łatwiej.

Warto jednak pamiętać, że pojedyncze objawy nie oznaczają jeszcze ADHD. Trudności z koncentracją, organizacją czy pamięcią mogą pojawiać się także w depresji, zaburzeniach lękowych, przewlekłym stresie, problemach ze snem, przeciążeniu czy innych trudnościach psychicznych i zdrowotnych. Dlatego diagnoza ADHD u dorosłych powinna być prowadzona uważnie i całościowo.

ADHD u dorosłych – najczęstsze objawy

Objawy ADHD u dorosłych mogą dotyczyć kilku obszarów funkcjonowania.

Jednym z najczęstszych jest trudność z utrzymaniem uwagi. Osoba może łatwo się rozpraszać, przeskakiwać między zadaniami, gubić wątek rozmowy, mieć trudność z czytaniem dłuższych tekstów albo wykonywaniem monotonnych czynności.

Często pojawia się także problem z kończeniem zadań. Łatwo zacząć coś pod wpływem impulsu lub zainteresowania, ale znacznie trudniej doprowadzić sprawę do końca, szczególnie gdy zadanie staje się nudne albo wymaga systematyczności.

Typowe mogą być także:zapominanie o terminach, spotkaniach i obowiązkach,gubienie przedmiotów,odkładanie spraw na później,chaos w planowaniu,trudność z oceną czasu,spóźnianie się,robienie wielu rzeczy naraz,łatwe przeciążenie nadmiarem bodźców,impulsywne decyzje,przerywanie innym w rozmowie,niecierpliwość,trudność z odpoczynkiem.

U części osób nadal występuje wyraźna nadruchliwość, ale u dorosłych może mieć bardziej wewnętrzny charakter. Człowiek nie musi stale chodzić po pokoju. Może natomiast czuć ciągłe napięcie, potrzebę działania, trudność z siedzeniem bez zajęcia albo przymus szukania kolejnych bodźców.

ADHD a problemy z organizacją

Jedną z najbardziej obciążających trudności w dorosłym ADHD bywa organizacja codzienności.

Osoba może wiedzieć, co powinna zrobić, a mimo to mieć ogromny problem z rozpoczęciem zadania. Może tworzyć listy, plany i systemy organizacyjne, które działają przez kilka dni, a potem przestają być używane.

Często pojawia się charakterystyczne doświadczenie:

„Wiem, co mam zrobić, ale nie mogę się za to zabrać.”

Nie musi to wynikać z lenistwa czy braku motywacji. W ADHD problem często dotyczy funkcji wykonawczych, czyli zdolności do rozpoczynania, planowania, monitorowania i kończenia działania.

ADHD u dorosłych a emocje

ADHD nie dotyczy wyłącznie uwagi.

U części osób ważnym problemem jest także regulacja emocji. Emocje mogą pojawiać się szybko, być intensywne i trudne do wyciszenia. Człowiek może gwałtownie reagować na frustrację, krytykę, opóźnienia, poczucie niesprawiedliwości czy przeciążenie.

Może też szybko przechodzić od entuzjazmu do zniechęcenia.

To bywa trudne w relacjach, bo partnerzy lub współpracownicy mogą odbierać takie reakcje jako nieprzewidywalność, brak dojrzałości albo nadmierną impulsywność.

W praktyce osoba z ADHD często sama cierpi z powodu swoich reakcji i po czasie zastanawia się:

„Dlaczego znowu tak mocno zareagowałem?”

ADHD i impulsywność

Impulsywność może dotyczyć nie tylko rozmowy czy podejmowania szybkich decyzji.

Może przejawiać się także w zakupach, jedzeniu, korzystaniu z internetu, alkoholu, seksualności, ryzykownych zachowaniach czy gwałtownym angażowaniu się w nowe pomysły.

Nie oznacza to, że każda impulsywna osoba ma ADHD. Ale jeśli impulsywność jest obecna od wielu lat, pojawia się w różnych obszarach życia i prowadzi do powtarzających się problemów, warto przyjrzeć się temu szerzej.

ADHD a nadmierne skupienie – hiperfokus

Choć ADHD kojarzy się z trudnością w koncentracji, osoby z ADHD mogą także doświadczać tak zwanego hiperfokusu.

Polega on na bardzo intensywnym skupieniu na czymś, co jest szczególnie interesujące, nowe albo nagradzające.

Człowiek może przez wiele godzin pracować nad jednym tematem, grać, czytać, tworzyć albo rozwijać projekt, całkowicie tracąc poczucie czasu.

Problem nie polega więc zawsze na braku uwagi, ale często na trudności w jej elastycznym kierowaniu.

ADHD u kobiet i mężczyzn może wyglądać inaczej

ADHD przez wiele lat częściej rozpoznawano u chłopców i mężczyzn, szczególnie gdy objawy były wyraźnie nadpobudliwe.

U kobiet objawy mogą częściej przyjmować mniej spektakularną formę: rozproszenie, chaos wewnętrzny, trudność z organizacją, przeciążenie, zapominanie, silne napięcie emocjonalne czy ciągłe poczucie, że trzeba nadrabiać.

Dlatego część dorosłych kobiet przez wiele lat otrzymuje inne rozpoznania albo interpretuje swoje trudności jako brak dyscypliny czy osobistą porażkę.

Czy ADHD może pojawić się dopiero w dorosłości?

Klasyczne ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego objawy zwykle mają swoje początki wcześniej, w dzieciństwie lub okresie dorastania.

Nie zawsze jednak były wtedy rozpoznane.

Dziecko mogło dobrze się uczyć, być inteligentne, mieć dużo wsparcia albo funkcjonować w środowisku, które kompensowało jego trudności.

Problemy mogą stać się bardziej widoczne dopiero w dorosłości, gdy rośnie liczba obowiązków, spada zewnętrzna struktura, a człowiek musi sam organizować pracę, dom, relacje i finanse.

Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych?

Diagnoza ADHD u dorosłych nie powinna opierać się wyłącznie na krótkim teście internetowym.

Zwykle obejmuje dokładny wywiad dotyczący aktualnych trudności, historii rozwoju, funkcjonowania w dzieciństwie, szkole, pracy i relacjach.

W diagnostyce mogą być wykorzystywane standaryzowane kwestionariusze i wywiady diagnostyczne.

Ważne jest także różnicowanie ADHD z innymi problemami, które mogą dawać podobne objawy, takimi jak:depresja,zaburzenia lękowe,choroba afektywna dwubiegunowa,zaburzenia snu,uzależnienia,przewlekły stres,trauma,zaburzenia osobowości,problemy neurologiczne lub somatyczne.

Dobra diagnoza nie polega więc tylko na znalezieniu cech ADHD, ale także na sprawdzeniu, czy istnieje inne lub dodatkowe wyjaśnienie trudności.

ADHD a depresja i zaburzenia lękowe

ADHD może współwystępować z depresją i zaburzeniami lękowymi.

Wieloletnie doświadczenie spóźnień, niewykorzystanych możliwości, niedokończonych projektów, konfliktów i poczucia, że „znowu zawaliłem”, może wpływać na samoocenę i nastrój.

Z kolei przewlekły lęk może jeszcze bardziej pogarszać koncentrację i organizację.

Dlatego czasem trudno od razu rozstrzygnąć, co jest przyczyną, a co konsekwencją.

ADHD a poczucie własnej wartości

Wielu dorosłych z ADHD przez lata słyszało:„jesteś zdolny, tylko się nie przykładasz”,„gdybyś chciał, to byś zrobił”,„jesteś chaotyczny”,„znowu zapomniałeś”.

Z czasem trudności wykonawcze mogą zostać zinterpretowane jako cecha charakteru.

Człowiek zaczyna myśleć:

„jestem leniwy”,„jestem nieodpowiedzialny”,„nie potrafię się ogarnąć”.

Diagnoza nie powinna służyć do usprawiedliwiania wszystkiego. Może jednak pomóc oddzielić rzeczywiste trudności neurorozwojowe od moralnej oceny siebie.

To często ważny element dalszej pracy.

Kiedy warto zgłosić się na diagnozę ADHD?

Warto rozważyć konsultację, jeśli trudności z uwagą, organizacją, impulsywnością lub regulacją emocji są obecne od wielu lat i realnie wpływają na codzienne życie.

Szczególnie wtedy, gdy:często nie kończysz rozpoczętych zadań,ciągle spóźniasz się albo zapominasz o ważnych sprawach,masz duży problem z organizacją czasu,łatwo ulegasz impulsom,często zmieniasz plany i projekty,masz trudność z utrzymaniem regularności,czujesz, że prostymi zadaniami jesteś bardziej przeciążony niż inni,Twoje trudności wpływają na pracę, naukę, relacje lub finanse.

Jak wygląda leczenie ADHD u dorosłych?

Pomoc w ADHD może obejmować kilka elementów.

W zależności od potrzeb stosuje się psychoedukację, psychoterapię, trening konkretnych umiejętności organizacyjnych, zmianę sposobu planowania, pracę nad regulacją emocji i, w niektórych przypadkach, farmakoterapię prowadzoną przez lekarza psychiatrę.

Bardzo ważne jest dopasowanie pomocy do rzeczywistych trudności danej osoby.

Nie każda osoba z ADHD potrzebuje tego samego.

Czy psychoterapia pomaga w ADHD?

Psychoterapia nie usuwa neurorozwojowego podłoża ADHD, ale może bardzo pomagać w radzeniu sobie z jego konsekwencjami.

Może dotyczyć organizacji życia, planowania, zarządzania czasem, pracy nad impulsywnością, regulacji emocji i poczucia własnej wartości.

Czasem potrzebna jest także praca nad doświadczeniami nagromadzonymi przez lata: wstydem, poczuciem porażki, krytycyzmem wobec siebie czy przekonaniem, że „ze mną jest coś nie tak”.

ADHD nie oznacza braku odpowiedzialności

Diagnoza ADHD może wiele wyjaśniać, ale nie oznacza, że człowiek nie ma wpływu na swoje życie.

Wyjaśnienie nie jest tym samym co usprawiedliwienie.

Rozpoznanie trudności ma pomóc znaleźć skuteczniejsze strategie.

Zamiast:„taki już jestem”,

lepiej:

„skoro wiem, jak działa mój układ uwagi i motywacji, mogę lepiej zorganizować warunki, w których funkcjonuję”.

ADHD u dorosłych – czy warto się diagnozować?

Dobra diagnoza może przynieść ulgę, uporządkować wieloletnie doświadczenia i pomóc wybrać skuteczniejsze formy pomocy.

Nie powinna jednak być traktowana jako modna etykieta ani odpowiedź na każdą trudność z koncentracją.

Najważniejsze pytanie brzmi nie tylko:

„czy mam ADHD?”

ale także:

„co dokładnie utrudnia mi życie i jakiej pomocy potrzebuję?”

Bo diagnoza ma sens przede wszystkim wtedy, gdy pomaga lepiej rozumieć siebie i skuteczniej funkcjonować.

Robert Czeszkiewicz

Pracownia Logos